Na przedwojennej kamienicy przy ulicy Gęsickiego w Piastowie, tuż przy skrzyżowaniu z Dworcową, wisi mural przedstawiający jedną z najbardziej brawurowych akcji polskiego podziemia. Obraz autorstwa Jarosława Babikowskiego pokazuje kulminacyjny moment zamachu na generała SS Franza Kutscherę, zwanego katem Warszawy. To nie przypadkowe miejsce – w tej właśnie kamienicy mieszkał Zbigniew Gęsicki „Juno”, jeden z żołnierzy Armii Krajowej uczestniczących w akcji z 1 lutego 1944 roku.

Mural powstał we wrześniu 2023 roku dzięki współpracy Mazowieckiej Wspólnoty Samorządowej i gminy Piastów. Projekt wygrał konkurs Ministerstwa Obrony Narodowej „Mural, ale historia Wojska Polskiego” i został oficjalnie odsłonięty 27 września 2023 roku – w rocznicę powstania Służby Zwycięstwu Polski, pierwszej organizacji zbrojnej Polskiego Państwa Podziemnego.

Historia akcji bojowej Kutschera

Franz Kutschera objął funkcję dowódcy SS i Policji na dystrykt warszawski we wrześniu 1943 roku. Od tego momentu terror w okupowanej Warszawie osiągnął niewyobrażalną skalę. Pod jego rządami ginęło średnio około trzystu osób tygodniowo w publicznych egzekucjach na ulicach stolicy. Niemcy rozstrzeliwali ludzi przy murach, na placach, w pełnym świetle dnia – miało to złamać ducha oporu. Pod obwieszczeniami o egzekucjach widniał jedynie bezosobowy podpis „Dowódca SS i Policji na Dystrykt Warszawski”.

Polskiemu wywiadowi udało się jednak zidentyfikować osobę odpowiedzialną za te zbrodnie. W listopadzie 1943 roku dowództwo Armii Krajowej wydało na Kutscherę wyrok śmierci. Przeprowadzenie akcji powierzono szefowi Kedywu – generałowi Augustowi Emilowi Fieldorfowi „Nilowi”. Zadanie było niezwykle trudne – trzeba było zlikwidować jednego z najwyżej postawionych funkcjonariuszy niemieckiego aparatu terroru w Generalnym Gubernatorstwie.

1 lutego 1944 roku o godzinie 9:08 oddział specjalny „Pegaz” Kedywu Komendy Głównej Armii Krajowej przeprowadził akcję w Alejach Ujazdowskich, niedaleko willi Gawrońskich, gdzie mieszkał Kutschera. Operacja trwała niecałe dwie minuty i zakończyła się sukcesem – kat Warszawy nie żył. W akcji uczestniczyło dwanaście osób, w tym dowódca Bronisław Pietraszewicz „Lot”, kierowca Kazimierz Sott „Sokół” oraz Zbigniew Gęsicki „Juno”, który pełnił funkcję ubezpieczenia.

Była to najważniejsza udana akcja bojowa wymierzona w wysokiego funkcjonariusza niemieckiego aparatu terroru przeprowadzona przez AK w czasie II wojny światowej na terenie Generalnego Gubernatorstwa.

Tragiczny finał dla bohaterów z Piastowa

Sukces akcji został okupiony najwyższą ceną. Czterech żołnierzy AK poniosło śmierć. Bezpośrednio podczas akcji śmiertelnie ranni zostali dowódca Bronisław Pietraszewicz „Lot” i Marian Senger „Cichy”. Zbigniew Gęsicki „Juno” wraz z kierowcą Kazimierzem Sottem „Sokołem” odwieźli rannych kolegów do Szpitala Przemienienia Pańskiego na warszawskiej Pradze. W drodze powrotnej wpadli w niemiecką blokadę na moście Kierbedzia.

Rozpoczęła się wymiana ognia. Wobec przewagi wroga obaj żołnierze próbowali ratować się skacząc do Wisły, gdzie dosięgły ich niemieckie pociski. Tak zginął mieszkaniec Piastowa, Zbigniew Gęsicki, którego pamięć do dziś jest żywa w mieście – jego imieniem nazwano ulicę, a także Szkołę Podstawową nr 5.

Niemcy przeprowadzili krwawy odwet. Następnego dnia rozstrzelali 300 zakładników w dwóch miejscach: 100 osób w Alejach Ujazdowskich niedaleko miejsca zamachu oraz 200 osób w ruinach warszawskiego getta. Wśród ofiar była mieszkanka Piastowa – Halina Pipiórska „Sowa”, łączniczka AK i radiotelegrafistka, więziona od sierpnia 1943 roku na Pawiaku.

Co przedstawia mural

Dzieło Jarosława Babikowskiego, miejscowego artysty, ukazuje kulminacyjny moment akcji z 1 lutego 1944 roku. Kompozycja muralu została wzorowana na komiksach wydanych przez Instytut Pamięci Narodowej, które prezentują historie związane z walką Armii Krajowej z okupantem. Styl graficzny nawiązuje do estetyki komiksowej, co czyni przekaz bardziej przystępnym, szczególnie dla młodszych odbiorców.

Przy muralu umieszczono tablicę informacyjną z wizerunkami uczestników akcji. Szczególne miejsce zajmują na niej dwie osoby związane z Piastowem: Zbigniew Gęsicki „Juno” oraz Maria Stypułkowska-Chojecka „Kama”, która również brała udział w operacji. Tablica opisuje przebieg akcji bojowej i jej konsekwencje, stanowiąc ważne uzupełnienie wizualnego przekazu.

Miejsce pamięci w Piastowie

Wybór lokalizacji muralu nie był przypadkowy. Kamienica przy ulicy Gęsickiego 3 to budynek, w którym przed wojną i w czasie okupacji mieszkał z rodziną Zbigniew Gęsicki. Już wcześniej wisiała tu tablica upamiętniająca bohatera, a mural stanowi kolejny element upamiętnienia jego poświęcenia.

Co roku 1 lutego w Piastowie odbywają się uroczystości upamiętniające akcję „Kutschera”. Uczniowie miejscowych szkół, szczególnie SP nr 3 im. Bohaterów Powstania Warszawskiego i SP nr 5 im. Zbigniewa Gęsickiego, przechodzą ulicą Warszawską, której dodatkowa nazwa to Trakt Pamięci. Uroczystości kończą się w szkole noszącej imię „Juna”, gdzie młodzież poznaje historię tego wydarzenia.

Dla kogo jest ten mural

To miejsce przede wszystkim dla osób zainteresowanych historią II wojny światowej i działalnością polskiego podziemia. Mural stanowi doskonały punkt wyjścia do rozmowy z dziećmi i młodzieżą o okupacji i bohaterach tamtych czasów – forma komiksowa jest dla nich znacznie bardziej przystępna niż suche podręczniki historii.

Warto połączyć wizytę w Piastowie z odwiedzinami miejsca faktycznej akcji w Warszawie, przy Alejach Ujazdowskich 23, gdzie stoi obelisk upamiętniający likwidację Franza Kutschery. Taki szlak pozwala lepiej zrozumieć kontekst wydarzeń – zobaczyć gdzie mieszkali bohaterowie i gdzie przeprowadzili swoją misję.

Miłośnicy street artu również znajdą tu coś dla siebie. Mural łączy funkcję edukacyjną z artystyczną, pokazując jak współczesna sztuka miejska może służyć upamiętnianiu historii. To ciekawy przykład na to, że patriotyzm i pamięć historyczna nie muszą przybierać pompatycznych form.

W uroczystości odsłonięcia muralu w 2023 roku wzięli udział uczniowie piastowskich szkół, harcerze, Strzelcy Rzeczypospolitej oraz synowie Marii Stypułkowskiej-Chojeckiej „Kamy”, która uczestniczyła w akcji.

Praktyczne informacje

Lokalizacja: Mural znajduje się przy ul. Zbigniewa Gęsickiego 3 w Piastowie, na północnej ścianie przedwojennej kamienicy, tuż przy skrzyżowaniu z ul. Dworcową.

Dostęp: Mural jest dostępny bezpłatnie przez całą dobę – to dzieło sztuki ulicznej, które można oglądać o dowolnej porze. Najlepiej widoczny jest w ciągu dnia przy naturalnym świetle.

Jak dojechać: Z Warszawy najwygodniej dojechać koleją WKD do stacji Piastów. Stamtąd to zaledwie kilka minut spacerem. Można też dojechać autobusami komunikacji miejskiej linii 708, 709, 715 czy 724. Dla zmotoryzowanych – w okolicy dostępne są miejsca parkingowe przy ulicy.

Czas zwiedzania: Sam mural można obejrzeć w kilka minut, ale warto przeznaczyć co najmniej 15-20 minut na spokojne zapoznanie się z tablicą informacyjną i zrobieniem zdjęć. Jeśli planuje się spacer po Piastowie śladem Zbigniewa Gęsickiego (ul. Warszawska – Trakt Pamięci, SP nr 5), należy zarezerwować około godziny.

Dodatkowe atrakcje w okolicy: W centrum Piastowa znajduje się Miejski Ośrodek Kultury, który organizuje różne wydarzenia kulturalne. Warto też zajrzeć do Szkoły Podstawowej nr 5 im. Zbigniewa Gęsickiego, gdzie znajdują się materiały edukacyjne o patronie szkoły.

Najlepszy czas na wizytę: Szczególnie warto odwiedzić to miejsce 1 lutego, w rocznicę akcji „Kutschera”, kiedy odbywają się uroczystości z udziałem młodzieży szkolnej i pocztów sztandarowych. Można wtedy zobaczyć jak lokalna społeczność kultywuje pamięć o swoich bohaterach.