Muzeum Ziemi PAN w Warszawie to jedno z niewielu miejsc w stolicy, gdzie można zobaczyć kompleksową kolekcję geologiczną i paleontologiczną pod jednym dachem. Mieści się w dwóch zabytkowych budynkach przy Alei Na Skarpie, tuż obok Łazienek Królewskich, i gromadzi ponad 172 tysiące eksponatów z całego świata. Najbardziej imponująca jest tu kolekcja bursztynu – zaliczana do najciekawszych tego typu zbiorów przyrodniczych na świecie.

Nie każdy wie, że spacerując alejką między Łazienkami a Wisłą, można trafić na prawdziwy skarb naukowy.

Historia muzeum i jego zabytkowa siedziba

Muzeum powstało z inicjatywy społecznej. W 1932 roku powołano Towarzystwo Muzeum Ziemi, które przez lata gromadziło zbiory geologiczne i paleontologiczne, prowadziło badania i wydawało publikacje naukowe. Plany pokrzyżowała wojna – część kolekcji zniszczono podczas powstania warszawskiego w Instytucie Geologicznym przy ulicy Rakowieckiej. To co ocalało, przekazano państwu po wojnie, ale pod jednym warunkiem: musiała powstać publiczna placówka muzealna.

I tak w 1948 roku oficjalnie utworzono Muzeum Ziemi, a dwa lata później przeniesiono je do odbudowanego Białego Pałacyku przy Al. Na Skarpie 20/26. W 1951 roku otwarto tam pierwszą stałą ekspozycję. Od 1959 roku muzeum działa w strukturach Polskiej Akademii Nauk, a w 1966 powiększyło się o sąsiedni budynek – willę Pniewskiego przy Al. Na Skarpie 27.

Sam kompleks ma fascynującą przeszłość architektoniczną. Twórcą pierwotnego projektu był Szymon Bogumił Zug, który w XVIII wieku stworzył tu rezydencję ogrodową dla księcia Kazimierza Poniatowskiego, brata ostatniego króla Polski. W 1781 roku zakończono budowę reprezentacyjnego pałacu letniego z dwiema salami i okazałą elewacją z kolumnadą. Nieruchomość wielokrotnie zmieniała właścicieli, około 1850 roku kupili ją Braniccy, którzy przebudowali wcześniejsze obiekty na Biały Pałacyk. Podczas II wojny światowej budynek został poważnie zniszczony, ale Biuro Odbudowy Stolicy przywróciło mu świetność.

Sąsiedni budynek – willa Pniewskiego – ma równie ciekawą historię. W okresie, gdy należała do Radziwiłłów, przypisywano jej funkcję siedziby loży masońskiej. Od 1887 roku mieściło się tam prywatne Muzeum Zoologiczne założone przez Ksawerego Branickiego. W latach 1935-1938 willę gruntownie przebudował Bohdan Pniewski, znany architekt, który mieszkał i tworzył w tym budynku aż do końca życia.

Co zobaczysz w Muzeum Ziemi

Główne wystawy znajdują się w Białym Pałacyku. Tu też kupuje się bilety i spędza większość czasu zwiedzania. Parter zdominowany jest przez bursztyn – i nie chodzi o kilka kawałków w gablocie, ale o kompletną opowieść o tym, jak płynna żywica drzewna zamieniła się w kamień szlachetny.

Wystawa poświęcona bursztynowi pokazuje inkluzje – owady uwięzione w żywicy ponad 40 milionów lat temu. Można prześledzić historyczne szlaki handlowe bursztynem, poznać techniki obróbki i zobaczyć dekoracyjne zastosowania tego materiału. Kolekcja należy do najważniejszych na świecie, więc jeśli ktoś interesuje się bursztynem, to właśnie tutaj powinien zajrzeć.

Zbiory muzeum to jednak znacznie więcej niż bursztyn. Znajduje się tu bogate kolekcje minerałów i skał z Polski i różnych zakątków świata, kamienie ozdobne, meteoryty oraz zasobne zbiory skamieniałości roślin i zwierząt. W sumie około 172 tysiące obiektów. Do tego dochodzi biblioteka licząca ponad 54 tysiące pozycji – jeden z większych w Polsce zasobów piśmiennictwa z zakresu nauk o Ziemi.

Wokół budynku można zobaczyć ekspozycję na otwartej przestrzeni, gdzie zgromadzono między innymi elementy kamiennych dekoracji ze zniszczonych pałaców Brühla i Kronenberga. To ciekawy dodatek do zwiedzania, szczególnie dla osób zainteresowanych historią architektury Warszawy.

Na marmurowych schodach w budynku muzeum zachowały się unikatowe ślady krwi z okresu powstania warszawskiego 1944 roku – rzadki materialny ślad walk o Warszawę.

Muzeum Ziemi a badania naukowe

Muzeum to nie tylko miejsce ekspozycji, ale także ośrodek badawczy. Pracownicy uczestniczyli w polsko-mongolskich wyprawach paleontologicznych na pustynię Gobi. Zorganizowano osiem takich wypraw w latach 1963-1971, w których ze strony muzeum brali udział między innymi Teresa Maryańska i Gwidon Jakubowski. Zgromadzone zbiory wykorzystywane są zarówno do celów badawczych, jak i popularyzatorskich.

Muzeum prowadzi różnorodne programy edukacyjne skierowane do dzieci, młodzieży i dorosłych. Organizuje wystawy stałe, czasowe i objazdowe prezentowane zarówno w swojej siedzibie, jak i w innych ośrodkach w kraju i za granicą. Działalność wydawnicza obejmowała cykliczne publikacje: „Prace Muzeum Ziemi”, „Opracowania dokumentacyjne Muzeum Ziemi” oraz serię „Wiadomości Muzeum Ziemi” rozpoczętą jeszcze w 1938 roku.

Dla kogo jest to miejsce

Muzeum Ziemi przyciąga przede wszystkim miłośników geologii, paleontologii i mineralogii. Kolekcja bursztynu zachwyci każdego, kto interesuje się tym kamieniem – zarówno od strony naukowej, jak i estetycznej. Rodziny z dziećmi znajdą tu sporo ciekawostek – owady w bursztynie, meteoryty, skamieniałości dinozaurów z wypraw na Gobi.

Warto wiedzieć, że muzeum znajduje się w wykazie punktów edukacyjnych Programu „Poznaj Polskę” realizowanego przez Ministerstwo Edukacji i Nauki, więc szkoły chętnie organizują tu lekcje muzealne i warsztaty.

To również dobre miejsce dla osób zainteresowanych historią Warszawy i jej architekturą. Same budynki muzeum – Biały Pałacyk i willa Pniewskiego – to zabytki warte uwagi, a ich położenie na skarpie wiślanej, w sąsiedztwie Łazienek, czyni z wizyty przyjemny spacer po jednej z najładniejszych części stolicy.

Przyszłość muzeum – zmiany organizacyjne

W 2023 roku prezes PAN podjął decyzję o likwidacji muzeum z końcem roku i przekazaniu zbiorów Instytutowi Nauk Geologicznych PAN w Krakowie. Powodem był zły stan techniczny obydwu budynków i brak środków na remont. Decyzja wywołała protesty środowiska naukowego i sympatyków muzeum, którzy zebrali tysiące podpisów pod petycją w obronie placówki.

Po rozmowach z Ministerstwem Kultury i Dziedzictwa Narodowego zapadła jednak decyzja o przekształceniu placówki w oddział Narodowego Muzeum Techniki. Docelowo zbiory mają trafić do planowanego Muzeum Przyrodniczego w Warszawie. Mimo trudności organizacyjnych muzeum nadal funkcjonuje i można je zwiedzać.

Informacje praktyczne – bilety, godziny otwarcia, dojazd

Godziny otwarcia: Muzeum jest czynne od wtorku do piątku w godzinach 9:00-14:30. W poniedziałki placówka jest zamknięta. Wystawy stałe znajdują się w budynku przy Al. Na Skarpie 20/26, wystawy czasowe w budynku przy Al. Na Skarpie 27. Niektóre niedziele muzeum bywa otwarte – warto sprawdzić aktualny harmonogram na stronie internetowej.

Ceny biletów: Szczegółowy cennik dostępny jest na stronie muzeum. Wstęp na wystawy stałe i czasowe jest płatny, teren ekspozycji na otwartej przestrzeni wokół budynku można zwiedzać bezpłatnie.

Jak dojechać: Muzeum znajduje się przy Alei Na Skarpie 20/26 i 27 (kod pocztowy 00-488 Warszawa), między Łazienkami Królewskimi a Wisłą. Najbliższa stacja kolejowa to Warszawa Powiśle (kolej podmiejska) – stamtąd około 9 minut spaceru pod górę. Najbliższe stacje metra to Nowy Świat-Uniwersytet (linia M2) lub Politechnika (linia M1) – około 15 minut piechotą. Żadna ze stacji nie jest blisko, ale spacer przez centrum Warszawy jest przyjemny. W okolicy są płatne miejsca parkingowe na ulicy, muzeum nie ma własnego parkingu. Lepiej wybrać komunikację miejską.

Ile czasu przeznaczyć: Na spokojne zwiedzanie wystaw stałych warto zarezerwować około 1,5-2 godzin. Jeśli ktoś chce dokładnie przyjrzeć się kolekcji bursztynu i pozostałym eksponatom, może to zająć dłużej.

Kontakt: telefon (22) 629 74 79, e-mail [email protected], strona internetowa mz.pan.pl

Muzeum Ziemi od 75 lat wypełnia pustkę po muzeum historii naturalnej w Warszawie – to ważny punkt na mapie warszawskich muzeów, który warto odwiedzić, zanim zbiory trafią do nowej lokalizacji.