Muzeum Lniarstwa w Żyrardowie to miejsce, które przenosi w czasy, gdy małe miasteczko 50 kilometrów od Warszawy było europejskim gigantem przemysłu tekstylnego. Nie jest to kolejna wystawa z gablotami i tabliczkami – to autentyczne hale fabryczne z kilkudziesięcioma oryginalnymi maszynami, które jeszcze kilkanaście lat temu produkowały tkaniny lniane. Spacer między potężnymi krosnami i przędzalniami to podróż do świata, w którym pracowało jednocześnie nawet 9 tysięcy ludzi, a huczało 16 tysięcy wrzecion.

Muzeum zajmuje hale dawnej drukarni na terenie zwanym Bielnikiem – części fabryki, gdzie bielono płótno lniane. Wokół czerwona cegła postindustrialnych budynków, torowiska zakładowe i atmosfera miasta-ogrodu z przełomu XIX i XX wieku.

Historia fabryki, która stworzyła miasto

Żyrardów to niezwykły przypadek urbanistyczny – miasto, które wyrosło wokół fabryki. W 1833 roku w podwarszawskiej wiosce Wola Guzowska uruchomiono zakład pracujący na maszynach zaprojektowanych przez Filipa de Girarda, francuskiego inżyniera, który opracował mechaniczną metodę przędzenia lnu. Wioska szybko przekształciła się w osadę fabryczną nazwaną od nazwiska dyrektora zakładu.

Prawdziwy rozkwit przyszedł po 1857 roku, gdy fabrykę nabyli niemieccy przemysłowcy Karol August Dittrich i Teodor Hielle. Lata 1857-1915 to złoty okres Żyrardowa – największego ośrodka produkcji wyrobów lnianych w Europie. Powstawały nie tylko budynki fabryczne, ale całe osiedle z domami robotniczymi, willami dyrektorów, kościołami różnych wyznań, szpitalem, szkołami. Żyrardów budowano jako miasto-ogród, choć sama koncepcja urbanistyczna pojawiła się w Anglii dopiero pod koniec XIX wieku.

W 1883 roku szpularki – kobiety pracujące na przędzalni – rozpoczęły jeden z pierwszych powszechnych strajków robotniczych na świecie. Trwające pięć dni zamieszki stłumiły wojska rosyjskie. Nie wszystkim w przemysłowym Żyrardowie żyło się tak dobrze, jak powszechnie uważano.

Fabryka przetrwała dwie wojny światowe, aferę żyrardowską okresu międzywojennego i czasy komunizmu. Nie przetrwała transformacji ustrojowej lat 90. – w 1999 roku zakłady zamknięto po 170 latach działalności. Ale XXI wiek przyniósł nowy rozdział: powstało muzeum, a osada fabryczna została uznana za pomnik historii.

Co zobaczysz w halach muzealnych

Główna ekspozycja to kompletny ciąg technologiczny produkcji tkanin lnianych. Kilkadziesiąt zabytkowych maszyn i urządzeń – większość z lat 70. i 80. XX wieku, choć historia niektórych eksponatów sięga początków XX stulecia – pokazuje wszystkie etapy obróbki surowca włókienniczego. Od uprawy lnu, przez przędzenie i tkanie, aż po nowoczesne techniki wykończenia.

W wielu miejscach można wchodzić między urządzenia i je dotykać. Niektóre maszyny da się uruchomić, co szczególnie fascynuje młodszych zwiedzających. Podświetlane konstrukcje i wnętrza maszyn pozwalają zobaczyć, jak naprawdę działały te przemysłowe giganty.

Sitodruk – największa kolekcja na świecie

Wystawa „Tkane sita” to prawdziwa perełka muzeum. To pierwsza i jedyna w Europie ekspozycja pokazująca kompletny proces technologiczny sitodruku – od projektowania, przez tworzenie wielkoformatowych szablonów, po odbijanie wzorów na wyrobach lnianych. Żyrardowska fabryka stosowała sitodruk od okresu międzywojennego, początkowo ręczny, a od 1960 roku zmechanizowany na skalę przemysłową.

Muzeum zachowało ponad 600 wielkoformatowych szablonów sitodrukowych – to największa tego typu kolekcja na świecie. Po zamknięciu fabryki w 1999 roku większość szablonów trafiła na złom, ale część cudem ocalała. Na wystawie można zobaczyć motywy kwiatowe, zwierzęce, abstrakcyjne, wzory świąteczne i okolicznościowe. W niejednym polskim domu do dziś wiszą kolorowe obrusy wyprodukowane właśnie w Żyrardowie.

W przestrzeni wystawienniczej wkomponowano fotografie i wywiady z dawnymi pracownikami zakładów, a w strefie warsztatowej można samemu wykonać odbitkę metodą sitodruku. Szczególną uwagę zwraca najdłuższa w Polsce drukarka płaska do sitodruku.

Wystawa „Wysnute nici” i inne atrakcje

Ekspozycja „Wysnute nici” prezentuje proces pośredni między przędzeniem a tkaniem. Nawet jeśli technologia produkcji nie jest twoją pasją, warto zobaczyć setki kolorowych nici poprzeplatanych między maszynami. Najbardziej spektakularna instalacja to 576 nawojów przędzy w kolorach flagi Żyrardowa.

Wystawa „Wykończone tkaniny” składa się z 20 maszyn pokazujących końcowe techniki wytwórcze używane od lat 70. ubiegłego wieku aż do zakończenia produkcji w 1999 roku.

Przed muzeum stoi zrewitalizowana lokomotywa 409Da-271 – jedyna ocalała z tysięcy, które sunęły po żyrardowskim torowisku zakładowym. Po upadku zakładów sprzedano ją na złom, ale dzięki ludziom dobrej woli udało się ją uratować. Dziś dostojnie wita turystów przed wejściem.

Przy muzeum działa Industrialna Zagroda z wielbłądami, alpakami, owcami, kozami, psem i reniferem. Zwierzęta są ciekawskie, można je pogłaskać, choć karmienie nie jest dozwolone.

Dla kogo jest to muzeum

Muzeum Lniarstwa to miejsce dla wszystkich. Miłośnicy techniki i przemysłu będą zafascynowani możliwością zobaczenia kompletnych linii produkcyjnych z oryginalnymi urządzeniami. Pasjonaci historii docenią opowieść o mieście, które przez półtora wieku żyło fabryką.

Dla dzieci atrakcją są już same monumentalne hale pofabryczne i stukot maszyn, ale także mnóstwo interaktywnych ekranów i możliwość uruchomienia niektórych urządzeń. Muzeum oferuje specjalny quest – folder ze wskazówkami i zadaniami wymagający przejścia po wszystkich wystawach i spisywania haseł z opisów muzealnych. Zabawa trwa około godziny, a foldery można odebrać w kasach.

Zwiedzanie można prowadzić spontanicznie bez ustalonej trasy albo skorzystać z oprowadzania grupowego po wcześniejszym umówieniu. Większość zwiedzających spędza w muzeum około godziny, choć miłośnicy techniki potrzebują więcej czasu.

Muzeum jest w pełni przystosowane dla osób z niepełnosprawnościami ruchową i rodziców z wózkami. Można wejść z psem na krótkiej smyczy.

Informacje praktyczne – ceny, godziny, dojazd

Ceny: Bilet normalny kosztuje 14 zł. Można płacić kartą.

Godziny otwarcia:

• Poniedziałek: nieczynne
• Wtorek – piątek: 10:00 – 15:00
• Sobota – niedziela: 10:00 – 18:00 (kwiecień – październik)
• Sobota – niedziela: 10:00 – 15:00 (listopad – marzec)
• Muzeum zamknięte w święta

Aktualne godziny i ceny warto sprawdzić na stronie muzeum przed wizytą.

Jak dojechać: Żyrardów leży około 50 km na południowy zachód od Warszawy. Samochodem najwygodniej jechać autostradą A2 na Łódź lub trasą S8 na Katowice. Dojazd zajmuje około 40 minut. Muzeum znajduje się przy ulicy Dittricha 18. Parking jest dostępny bezpłatnie – można zaparkować przy samym muzeum, przy ulicy Dittricha lub na okolicznych parkingach. Z Warszawy można też dojechać pociągiem do stacji Żyrardów, a stamtąd 30 minut piechotą do muzeum.

Kontakt: Biuro muzeum: 731 318 800, rezerwacje zwiedzania: 793 134 703.

Warto połączyć wizytę w muzeum ze spacerem po osadzie fabrycznej – czas jakby się tu zatrzymał, a wokół otaczają postindustrialne budowle z czerwonej cegły. Można zajrzeć do dawnego kantoru, fabryki pończoch Stella czy parku Dittricha.